De Symfonieën

‘We liggen allemaal in de goot,’ zei Oscar Wilde, ‘maar sommigen van ons kijken naar de sterren.’ Zou hij Anton Bruckner in gedachten hebben gehad? Diep in de schulden, de wanhoop nabij, schreef die zijn glorieuze Vijfde, en reikte vanuit de goot tot in de hemel. 

Achttien jaar is Dmitri Sjostakovitsj als hij aan zijn laatste conservatoriumjaar begint. Met een baantje als bioscooppianist zorgt hij thuis voor brood op de plank; in zijn vrije uren werkt hij aan zijn afstudeeropdracht: zijn Eerste symfonie. Het wordt een wereldhit.

Er brak een nieuw en gelukzalig hoofdstuk aan in Schumanns leven toen hij benoemd werd tot chef-dirigent in Düsseldorf. Het lieflijke landschap, doorsneden door de majestueuze Rijn, inspireerde hem tot het schrijven van zijn zonnigste symfonie.

‘Ik wilde een lentegevoel van blijdschap en jeugdigheid overbrengen,’ zei Sjostakovitsj over zijn Zesde symfonie. En inderdaad: het slot is één en al vrolijkheid. Maar in het lange openingsdeel heerst de vrieskou. Aan de Russische lente gaat een barre winter vooraf.

Het glorieuze heuvellandschap van Noord-Frankrijk werd in de Eerste Wereldoorlog het toneel van een gruwelijke loopgravenoorlog. Vaughan Williams was erbij en verwerkte zijn indrukken in zijn Pastorale symfonie: muziek van huiveringwekkende schoonheid.

De Slavische dansen van Dvořák waren zó’n kassucces, dat zijn uitgever alleen nog maar meer van datzelfde wilde publiceren. Dvořák moest praten als Brugman om ook zijn Achtste symfonie gedrukt te krijgen. Het zou een van zijn meest geliefde werken worden.

De ‘Onvoltooide’ is een mysterie: niemand weet waarom Schubert alleen de eerste twee delen van deze symfonie componeerde en het daarbij liet. Een nog groter raadsel is hoe een onaf werk toch zo compleet kan voelen. Niet voltooid, wel volmaakt.

Als je alle symfonieën van vóór Beethoven bij elkaar vergelijkt met een stad die huis voor huis was gegroeid, dan was de ‘Eroica’ de eerste wolkenkrabber. Verbijsterend voor Beethovens tijdgenoten, lichtend voorbeeld voor iedere componist die na hem kwam. 

Ruim twintig jaar lang had Brahms geploeterd op zijn Eerste symfonie. Toen hij die eenmaal af had, was één heerlijke zomer aan de Wörthersee genoeg om ook zijn Tweede op papier te zetten. Muziek uit het paradijs, die straalt van hervonden zelfvertrouwen.

Onbegrepen tijdens zijn leven, bejubeld na zijn dood: dat was het lot van Gustav Mahler. Zijn Vijfde symfonie werd zijn grootste hit, en dan vooral het langzame deel ervan: een Adagietto dat klinkt als een liefdesgedicht zonder woorden.

Ruim een eeuw voordat experimenteren met geestverruimende middelen synoniem werd met Rock & Roll componeerde Hector Berlioz al een psychedelisch meesterwerk. Zijn Symphonie fantastique is een woeste cocktail van seks, drugs en klassieke muziek. 

In het najaar van 1941, terwijl zijn stad onder Duits artillerievuur lag, schreef Dmitri Sjostakovitsj zijn Leningrad-symfonie. De ontstaansgeschiedenis leest als het script van een spannende film. Nog bloedstollender is de symfonie zelf.

Niemand weet waarom, maar het is nooit echt iets geworden met de liefde van Franse componisten voor de symfonie. De Derde van Saint-Saëns is een spectaculaire uitzondering, die alle registers opentrekt – niet alleen die van het orgel.

Voor Anton Bruckner was elke symfonie een nieuwe poging om de muzikale hemel te bereiken. Veel van zijn fans vinden dat hij daar met zijn Vierde al in slaagde. Gelukkig bleef Bruckner twijfelen en schreef hij er daarna nóg vijf. Ook prachtig. Maar beter?